Ngày 28/11/1996, Chính phủ ban hành Nghị định 75/CP thành lập Ủy ban Chứng khoán Nhà nước, đặt nền móng cho sự ra đời của thị trường chứng khoán Việt Nam. Từ phiên giao dịch đầu tiên ngày 28/7/2000 với vỏn vẹn hai cổ phiếu REE và SAM, thị trường đã trải qua gần ba thập kỷ vận hành, từng bước trở thành một bộ phận quan trọng của hệ thống tài chính quốc gia.
Đến cuối tháng 9/2026, số lượng tài khoản chứng khoán đã vượt 14,1 triệu, vốn hóa thị trường cổ phiếu đạt khoảng 10,3 triệu tỷ đồng. Riêng trong 9 tháng đầu năm, tổng vốn huy động qua thị trường chứng khoán đạt hơn 731.600 tỷ đồng, tăng 85,6% so với cùng kỳ. Đặc biệt, từ ngày 21/9/2026, Việt Nam chính thức được FTSE Russell nâng hạng lên nhóm thị trường mới nổi thứ cấp, đánh dấu một bước tiến quan trọng trong quá trình hội nhập với thị trường vốn quốc tế.
Những thành tựu này càng có ý nghĩa khi nền kinh tế bước vào giai đoạn cần nguồn lực đầu tư lớn. Theo các ước tính, tổng nhu cầu vốn đầu tư toàn xã hội giai đoạn 2026–2030 vào khoảng 38,5 triệu tỷ đồng, cao hơn gấp đôi giai đoạn 5 năm trước. Để đáp ứng yêu cầu tăng trưởng, hệ thống ngân hàng khó có thể tiếp tục đảm nhận phần lớn nhu cầu cung ứng vốn như trước, trong khi thị trường trái phiếu doanh nghiệp đang từng bước củng cố nền tảng phát triển sau giai đoạn nhiều biến động.
Trong bối cảnh đó, vai trò của thị trường chứng khoán cần được nhìn nhận rộng hơn một nơi mua bán cổ phiếu. Thị trường phải trở thành kênh huy động và phân bổ vốn trung, dài hạn thực sự hiệu quả, giúp doanh nghiệp tiếp cận nguồn lực phát triển, đồng thời tạo ra cơ hội tích lũy tài sản bền vững cho người dân.
Muốn thực hiện được vai trò ấy, yếu tố quan trọng nhất vẫn là niềm tin. Xét ở góc độ kinh tế, niềm tin có mối liên hệ trực tiếp với chi phí vốn. Khi nhà đầu tư tin tưởng vào chất lượng doanh nghiệp, tính minh bạch và sự ổn định của thị trường, họ sẵn sàng chấp nhận mức chiết khấu thấp hơn, nắm giữ tài sản lâu hơn và cung cấp nguồn vốn với chi phí hợp lý hơn.
Đó cũng là lý do, sau ba thập kỷ tập trung xây dựng nền tảng pháp lý, hạ tầng giao dịch và mở rộng quy mô, thị trường chứng khoán Việt Nam cần bước sang giai đoạn phát triển chú trọng hơn đến chất lượng. Đây sẽ là nền tảng để những thành tựu đã đạt được chuyển hóa thành khả năng huy động vốn dài hạn cho nền kinh tế.
Bước ngoặt quan trọng khi thị trường chứng khoán Việt Nam chính thức gia nhập nhóm thị trường mới nổi thứ cấp của FTSE Russell là thành quả của nhiều năm cải cách, từ hoàn thiện cơ chế giao dịch, thanh toán đến tháo gỡ những rào cản tiếp cận đối với nhà đầu tư nước ngoài.
Tuy nhiên, đây mới chỉ là điểm khởi đầu cho một giai đoạn mới, chứ không phải đích đến cuối cùng. Diễn biến thị trường trong những tháng gần đây phần nào cho thấy sự khác biệt giữa kỳ vọng vào một sự kiện và khả năng thu hút dòng vốn dài hạn. Trong tháng 9, thời điểm việc nâng hạng có hiệu lực, VN-Index vẫn giảm khoảng 3,5%, trong khi khối ngoại tiếp tục duy trì xu hướng bán ròng.
Diễn biến này cần được nhìn nhận trong bối cảnh thị trường tài chính toàn cầu có nhiều biến động. Dòng vốn quốc tế liên tục điều chỉnh danh mục trước thay đổi về lãi suất, tỷ giá, triển vọng tăng trưởng và mức định giá giữa các thị trường. Do đó, một thị trường được nâng hạng không đồng nghĩa với việc dòng vốn nước ngoài sẽ lập tức quay trở lại trên diện rộng.
Để hiểu rõ hơn, cần phân biệt ít nhất ba nhóm dòng vốn quốc tế. Nhóm thứ nhất là các quỹ thụ động, giải ngân theo cơ cấu chỉ số và lộ trình do FTSE Russell công bố. Việc đưa cổ phiếu Việt Nam vào các bộ chỉ số toàn cầu được chia thành bốn đợt từ tháng 9/2026 đến tháng 9/2027, với tỷ trọng bổ sung lần lượt là 10%, 20%, 35% và 35%.
Nhóm thứ hai là các quỹ đầu tư chủ động. Khác với quỹ thụ động, những tổ chức này không có nghĩa vụ phải mua cổ phiếu Việt Nam sau nâng hạng. Họ đánh giá cơ hội đầu tư dựa trên tăng trưởng lợi nhuận, chất lượng quản trị doanh nghiệp, thanh khoản, tỷ giá và triển vọng kinh tế dài hạn, trước khi quyết định tỷ trọng phân bổ vốn.
Nhóm còn lại là dòng tiền ngắn hạn, thường tìm kiếm lợi nhuận từ những kỳ vọng gắn với sự kiện. Hoạt động mua bán của nhóm này có thể tạo ra biến động trong từng giai đoạn, nhưng không quyết định khả năng phát triển dài hạn của thị trường.
Như vậy, nâng hạng giúp Việt Nam mở rộng khả năng tiếp cận với cộng đồng đầu tư toàn cầu, nhưng việc dòng vốn có lựa chọn Việt Nam và duy trì hiện diện lâu dài hay không vẫn phụ thuộc vào sức hấp dẫn thực chất của thị trường.
Một trong những vấn đề cần cải thiện là cơ cấu hàng hóa niêm yết. Hiện nay, bất động sản và ngân hàng vẫn chiếm tỷ trọng lớn trong vốn hóa thị trường chứng khoán Việt Nam. Trong khi đó, xu hướng đầu tư quốc tế đang mở rộng mạnh sang các lĩnh vực công nghệ, trí tuệ nhân tạo, bán dẫn, năng lượng mới và hạ tầng số.
Đây đều là những ngành được kỳ vọng đóng vai trò quan trọng trong quá trình chuyển đổi mô hình tăng trưởng của Việt Nam. Tuy nhiên, số lượng doanh nghiệp niêm yết có quy mô lớn, đại diện rõ nét cho các lĩnh vực này còn tương đối hạn chế. Điều đó khiến cơ hội lựa chọn của các quỹ đầu tư quốc tế, đặc biệt là những quỹ theo chiến lược tăng trưởng dài hạn, chưa thực sự đa dạng.
Bên cạnh cơ cấu ngành, độ rộng của thị trường cũng là một yếu tố cần quan tâm. Theo tính toán, trong nửa đầu năm 2026, VN-Index tăng khoảng 4,2%, nhưng nếu loại ảnh hưởng của VIC, VHM, VRE và VPL, chỉ số giảm khoảng 1,7%. Sự khác biệt này cho thấy diễn biến của một số cổ phiếu vốn hóa lớn có thể tạo ra khoảng cách đáng kể giữa mức tăng của chỉ số và hiệu quả đầu tư thực tế của nhiều danh mục.
Về dài hạn, một thị trường phát triển bền vững cần có nhiều doanh nghiệp chất lượng thuộc các nhóm ngành khác nhau, qua đó giúp cơ hội đầu tư được phân bổ rộng hơn. Khi lợi nhuận doanh nghiệp và diễn biến giá cổ phiếu có mức độ lan tỏa tốt hơn, khả năng thu hút và giữ chân dòng vốn dài hạn cũng sẽ được cải thiện.
Một vấn đề quan trọng khác là cơ cấu nhà đầu tư. Dù số lượng tài khoản chứng khoán đã vượt 14 triệu, hoạt động giao dịch vẫn chủ yếu đến từ nhà đầu tư cá nhân trong nước. Trong khi đó, sự hiện diện của các quỹ đầu tư, quỹ hưu trí và những định chế tài chính dài hạn còn tương đối khiêm tốn so với tiềm năng.
Đề án tái cấu trúc nhà đầu tư và phát triển ngành quỹ đầu tư chứng khoán đặt mục tiêu đến năm 2030, tỷ trọng giao dịch của nhà đầu tư tổ chức và nhà đầu tư nước ngoài đạt khoảng 30%, trong khi nhà đầu tư cá nhân chiếm 70%. Đây là định hướng quan trọng để thị trường từng bước hình thành cơ cấu dòng vốn cân bằng hơn, giảm sự phụ thuộc vào các chu kỳ giao dịch ngắn hạn.
Nhìn từ những yếu tố trên, bước phát triển tiếp theo của chứng khoán Việt Nam không chỉ nằm ở việc VN-Index có thể đạt bao nhiêu điểm hay vốn hóa thị trường mở rộng đến mức nào. Điều quan trọng hơn là khả năng tạo ra một hệ sinh thái đầu tư đa dạng, minh bạch và đủ hấp dẫn để các nguồn vốn dài hạn lựa chọn gắn bó.
Quyết định 2014/QĐ-TTg đã đặt mục tiêu đến năm 2030, Việt Nam đáp ứng các tiêu chí để được MSCI nâng hạng lên thị trường mới nổi và FTSE Russell nâng lên nhóm thị trường mới nổi bậc cao. Để thực hiện mục tiêu này, các chính sách phát triển cần tập trung đồng thời vào chất lượng quản trị, hàng hóa niêm yết, cơ cấu nhà đầu tư và khả năng tiếp cận thị trường.
Trụ cột đầu tiên là nâng cao chuẩn quản trị doanh nghiệp, minh bạch thông tin và bảo vệ nhà đầu tư.
Trong một thị trường vốn phát triển, chất lượng công bố thông tin và hiệu quả quản trị doanh nghiệp có ảnh hưởng trực tiếp đến quyết định đầu tư. Nhà đầu tư dài hạn cần nhiều hơn những báo cáo lợi nhuận tích cực. Họ cần khả năng đánh giá đáng tin cậy về tình hình tài chính, chiến lược phát triển, trách nhiệm của ban điều hành và cách thức doanh nghiệp bảo vệ quyền lợi cổ đông.
Vì vậy, chuẩn quản trị công ty cần tiếp tục được nâng lên theo các nguyên tắc quốc tế, đặc biệt là tính độc lập thực chất của hội đồng quản trị, minh bạch giao dịch với bên liên quan và trách nhiệm giải trình của người quản lý. Việc mở rộng công bố thông tin bằng tiếng Anh, triển khai IFRS theo lộ trình và nâng cao chất lượng kiểm toán cũng cần được thúc đẩy.
Song song với đó, cơ chế giám sát và thực thi pháp luật phải đủ hiệu quả để bảo đảm tính công bằng cho mọi thành viên thị trường. Những hành vi thao túng giá, giao dịch nội gián hay công bố thông tin sai lệch cần được phát hiện, xử lý kịp thời, với chế tài tương xứng và cơ chế bảo vệ quyền lợi hợp pháp của nhà đầu tư.
Kinh nghiệm từ nhiều thị trường phát triển cho thấy, tăng cường bảo vệ cổ đông, đặc biệt là cổ đông thiểu số, không chỉ có ý nghĩa đối với tính công bằng mà còn giúp cải thiện khả năng huy động vốn của doanh nghiệp. Khi mức độ tin cậy được nâng lên, doanh nghiệp có thêm điều kiện tiếp cận các nhà đầu tư tổ chức và nguồn vốn quốc tế với chi phí hợp lý hơn.
Trụ cột thứ hai là làm phong phú rổ hàng hóa và mở rộng cơ hội đầu tư dài hạn.
Sau gần 30 năm vận hành, thị trường chứng khoán Việt Nam đã hình thành một lực lượng doanh nghiệp niêm yết đáng kể. Tuy nhiên, giai đoạn tăng trưởng mới của nền kinh tế đòi hỏi thị trường phải có thêm những doanh nghiệp đại diện cho các lĩnh vực đang đóng vai trò động lực phát triển.
Việc đẩy nhanh cổ phần hóa, thoái vốn và niêm yết các doanh nghiệp nhà nước có quy mô lớn cần tiếp tục được thúc đẩy trên cơ sở bảo đảm chất lượng và hiệu quả. Cùng với đó, những chính sách phát triển kinh tế tư nhân cần được cụ thể hóa thành cơ chế khuyến khích các doanh nghiệp hàng đầu trong lĩnh vực công nghệ, bán lẻ, tiêu dùng, logistics, năng lượng và hạ tầng số tham gia thị trường chứng khoán.
Đặc biệt, Việt Nam có thể nghiên cứu cơ chế niêm yết phù hợp hơn với doanh nghiệp đổi mới sáng tạo. Đây là nhóm doanh nghiệp có thể chưa tạo ra lợi nhuận trong những năm đầu nhưng sở hữu tiềm năng tăng trưởng lớn, tài sản trí tuệ và mô hình kinh doanh khác biệt. Cơ chế tiếp cận thị trường cần đủ linh hoạt để tạo cơ hội huy động vốn, đồng thời duy trì yêu cầu cao về quản trị, công bố thông tin và bảo vệ nhà đầu tư.
Không chỉ mở rộng cổ phiếu niêm yết, thị trường cũng cần phát triển thêm các sản phẩm đầu tư như ETF, chứng quyền, công cụ phái sinh và những sản phẩm phòng vệ rủi ro. Một hệ sinh thái sản phẩm phong phú sẽ giúp nhà đầu tư có nhiều lựa chọn hơn theo mục tiêu tài chính, thời hạn đầu tư và khẩu vị rủi ro, thay vì tập trung vào một số nhóm cổ phiếu nhất định.
Trụ cột thứ ba là khơi thông nguồn vốn trong dân và phát triển hệ thống nhà đầu tư dài hạn.
Đây có thể là một trong những dư địa lớn nhất của thị trường vốn Việt Nam trong thập kỷ tới. Theo số liệu của Ngân hàng Nhà nước, tiền gửi của dân cư tại hệ thống tổ chức tín dụng đến cuối tháng 8/2026 đã vượt 11,4 triệu tỷ đồng, chưa kể lượng tài sản lớn đang được nắm giữ dưới dạng vàng, bất động sản và các hình thức tích lũy khác.
Quy mô nguồn lực tài chính trong dân cho thấy tiềm năng hình thành dòng vốn đầu tư dài hạn là rất lớn. Vấn đề đặt ra không phải làm thế nào để dòng tiền rời bỏ các kênh tiết kiệm truyền thống, mà là xây dựng thêm những lựa chọn đầu tư đủ an toàn, minh bạch và phù hợp, giúp người dân phân bổ tài sản một cách hiệu quả hơn.
Trong quá trình đó, hệ thống quỹ đầu tư và quỹ hưu trí cần đóng vai trò quan trọng. Theo số liệu được công bố, tổng tài sản quản lý của hệ thống quỹ đầu tư và quỹ hưu trí Việt Nam đạt khoảng 835.000 tỷ đồng, tương đương 6,5% GDP. Riêng hệ thống hưu trí bổ sung tự nguyện hiện mới có 7 quỹ với tổng giá trị tài sản ròng khoảng 2.200 tỷ đồng.
Đặt trong tương quan quốc tế, quy mô này cho thấy dư địa phát triển còn rất rộng. Tại Australia, tổng tài sản của hệ thống quỹ hưu trí tương đương khoảng 230% GDP, trong khi tại Mỹ là khoảng 151% GDP. Dù có những khác biệt về cấu trúc hệ thống hưu trí và quy mô nền kinh tế, kinh nghiệm quốc tế cho thấy vai trò rất lớn của các định chế đầu tư dài hạn đối với sự phát triển của thị trường vốn.
Việt Nam đã có những bước đi quan trọng để mở rộng khu vực này. Đề án phát triển ngành quỹ đặt mục tiêu đến năm 2030 có khoảng 500 quỹ đầu tư chứng khoán, 2,5 triệu nhà đầu tư nắm giữ chứng chỉ quỹ và tổng giá trị tài sản ròng của các quỹ đầu tư chứng khoán đạt 5% GDP.
Để các mục tiêu này đi vào thực tế, chính sách thuế cần tạo động lực rõ ràng hơn cho hoạt động đầu tư và tích lũy dài hạn. Việt Nam có thể nghiên cứu kinh nghiệm từ các mô hình tài khoản đầu tư cá nhân được ưu đãi thuế như ISA của Anh hay NISA của Nhật Bản, qua đó khuyến khích người dân hình thành thói quen đầu tư định kỳ và nắm giữ tài sản trong thời gian dài.
Cùng với đó, quỹ hưu trí bổ sung cần từng bước trở thành một phúc lợi phổ biến tại doanh nghiệp, giúp người lao động tích lũy tài sản cho giai đoạn nghỉ hưu. Có thể nghiên cứu các cơ chế khuyến khích doanh nghiệp tham gia, cũng như hình thức tự động ghi danh người lao động với quyền lựa chọn phù hợp. Đây vừa là giải pháp tăng cường an sinh, vừa góp phần tạo ra nguồn vốn đầu tư ổn định cho nền kinh tế.
Tuy nhiên, chính sách mới chỉ là một phần của lời giải. Muốn phát triển thị trường vốn dài hạn, tư duy tài chính của các gia đình cũng cần từng bước thay đổi, từ việc chỉ đầu tư phần thu nhập còn lại sau chi tiêu sang chủ động xây dựng kế hoạch tiết kiệm, đầu tư và bảo vệ tài sản trong suốt vòng đời tài chính.
Ở góc độ này, ngành tư vấn tài chính và quản lý gia sản có vai trò ngày càng quan trọng. Việt Nam cần sớm xây dựng khung pháp lý và chuẩn năng lực thống nhất cho đội ngũ hành nghề, hướng tới các thông lệ quốc tế về đạo đức nghề nghiệp, trách nhiệm tư vấn và bảo vệ lợi ích khách hàng.
Mô hình tư vấn cũng nên từng bước dịch chuyển từ bán sản phẩm và hưởng hoa hồng giao dịch sang cung cấp dịch vụ hoạch định tài chính toàn diện, với thu nhập gắn nhiều hơn với chất lượng quản lý tài sản và lợi ích dài hạn của khách hàng. Khi mỗi gia đình xây dựng được một kế hoạch tài chính phù hợp, nền kinh tế cũng sẽ có thêm một nguồn vốn đầu tư dài hạn và bền vững.
Trụ cột thứ tư là tiếp tục hoàn thiện hạ tầng thị trường và nâng cao khả năng thu hút dòng vốn quốc tế.
Việc được FTSE Russell nâng hạng đã cho thấy hiệu quả của quá trình cải cách cơ chế vận hành thị trường trong những năm gần đây. Tuy nhiên, để gia nhập các nhóm thị trường có tiêu chuẩn cao hơn và mở rộng tệp nhà đầu tư quốc tế, Việt Nam cần tiếp tục cải thiện những điều kiện tiếp cận theo thông lệ toàn cầu.
Các nội dung quan trọng bao gồm hoàn thiện cơ chế giao dịch không yêu cầu ký quỹ trước toàn bộ, phát triển hệ thống đối tác bù trừ trung tâm (CCP), tạo thuận lợi cho hoạt động của nhà đầu tư tổ chức, từng bước hoàn thiện cơ chế tài khoản tổng và mở rộng khả năng tiếp cận thông tin bằng tiếng Anh.
Thông tư 145/2026/TT-BTC, có hiệu lực từ ngày 16/11/2026, tiếp tục hoàn thiện các quy định về đăng ký, lưu ký, bù trừ và thanh toán giao dịch chứng khoán, tạo cơ sở pháp lý cho việc triển khai những cơ chế vận hành mới. Đây là một trong những bước chuẩn bị cần thiết cho quá trình hiện đại hóa hạ tầng và nâng cao hiệu quả hoạt động của thị trường.
Bên cạnh hạ tầng, Việt Nam cần tiếp tục rà soát các giới hạn sở hữu nước ngoài ở những lĩnh vực không thực sự cần thiết phải hạn chế, đồng thời tăng tỷ lệ cổ phiếu tự do chuyển nhượng và nâng cao chất lượng công bố thông tin của doanh nghiệp niêm yết.
Quan trọng hơn, cần nhìn nhận các nhà đầu tư quốc tế như những đối tác dài hạn của thị trường vốn Việt Nam. Với họ, khả năng tiếp cận thuận lợi chỉ là điều kiện ban đầu. Quyết định phân bổ vốn còn phụ thuộc vào triển vọng tăng trưởng, chất lượng doanh nghiệp, sự ổn định kinh tế vĩ mô và mức độ nhất quán, có thể dự báo của chính sách.
Những thị trường nâng hạng thành công thường có điểm chung là duy trì cải cách sau khi đạt được cột mốc phân loại thị trường. Việt Nam cũng cần đi theo hướng đó, để mục tiêu đáp ứng tiêu chuẩn thị trường mới nổi của MSCI và thị trường mới nổi bậc cao của FTSE Russell đến năm 2030 trở thành kết quả tự nhiên của quá trình nâng cao chất lượng thị trường.
Nhìn lại ba thập kỷ qua, chứng khoán Việt Nam đã đi một chặng đường rất dài, từ những phiên giao dịch đầu tiên với hai mã cổ phiếu đến một thị trường có hàng triệu nhà đầu tư, hàng nghìn doanh nghiệp niêm yết và đăng ký giao dịch, cùng vị thế ngày càng được khẳng định trong hệ thống tài chính quốc tế.
Những thành tựu đó tạo ra nền tảng quan trọng để thị trường bước vào giai đoạn phát triển mới. Nếu ba thập kỷ đầu tiên tập trung vào việc hình thành thể chế, xây dựng hạ tầng và mở rộng quy mô, thì chặng đường tiếp theo cần đặt trọng tâm vào chất lượng doanh nghiệp, hiệu quả phân bổ vốn và lợi ích dài hạn của nhà đầu tư.
Trong quá trình đó, niềm tin không phải một mục tiêu trừu tượng. Niềm tin được hình thành khi báo cáo tài chính phản ánh trung thực tình hình doanh nghiệp, khi các quy định được thực thi nhất quán, khi quyền lợi của cổ đông được bảo vệ và khi nhà đầu tư dài hạn có cơ hội hưởng thành quả từ sự phát triển của nền kinh tế.
Để làm được điều này cần sự tham gia của tất cả các chủ thể. Cơ quan quản lý tiếp tục hoàn thiện thể chế và bảo đảm môi trường đầu tư minh bạch, công bằng. Doanh nghiệp niêm yết nâng cao hiệu quả kinh doanh và chất lượng quản trị. Các công ty chứng khoán, công ty quản lý quỹ và tổ chức tư vấn tài chính phát triển dịch vụ chuyên nghiệp, đặt lợi ích lâu dài của khách hàng làm trọng tâm.
Về phía nhà đầu tư, việc nâng cao kiến thức, hình thành tư duy phân bổ tài sản và chủ động xây dựng kế hoạch đầu tư dài hạn cũng là những yếu tố quan trọng. Một thị trường trưởng thành không chỉ được đo bằng số lượng tài khoản hay giá trị giao dịch mỗi phiên, mà còn bằng khả năng giúp người dân tham gia và hưởng lợi một cách bền vững từ sự tăng trưởng của doanh nghiệp và nền kinh tế.
Ba mươi năm là một dấu mốc đáng tự hào, nhưng cũng là thời điểm thích hợp để nhìn về những mục tiêu lớn hơn. Với quy mô nền kinh tế tiếp tục mở rộng, nhu cầu vốn đầu tư ngày càng tăng và những cải cách thị trường đang được triển khai, chứng khoán Việt Nam có nhiều điều kiện thuận lợi để nâng cao vị thế trong khu vực và trên thế giới.
Nâng hạng đã mở ra một cánh cửa mới. Việc biến cơ hội ấy thành dòng vốn dài hạn, thành những doanh nghiệp phát triển bền vững và thành tài sản tích lũy cho hàng triệu người dân sẽ phụ thuộc vào những bước đi tiếp theo của toàn thị trường.
Đó cũng là cách thiết thực nhất để tiếp tục bồi đắp niềm tin, đưa thị trường chứng khoán Việt Nam từ một kênh đầu tư ngày càng phổ biến trở thành một trụ cột vững chắc của thị trường vốn và nền kinh tế trong những thập kỷ tới.
Bùi Văn Huy – Tổng Giám đốc FIDT
