Năm 2026 là năm đầu tiên triển khai kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội giai đoạn 2026–2030, với mục tiêu tăng trưởng GDP từ 10% trở lên. Nhìn vào những chuyển động của kinh tế thế giới và trong nước, ông đánh giá Việt Nam đang bước vào một chu kỳ tăng trưởng mới hay thực chất đứng trước một phép thử lớn về mô hình phát triển?
Chúng ta đang nói đến một chu kỳ tăng trưởng mới, cả ở bình diện toàn cầu lẫn Việt Nam. Trên thế giới, chu kỳ này được định hình bởi ba yếu tố.
Thứ nhất, thời kỳ vốn rẻ đã qua, thay vào đó là giai đoạn vốn đắt.
Thứ hai, kinh tế thế giới đang trong khuôn khổ một thời đại "bất thường, bất ổn và bất trắc", vẫn chưa thoát khỏi những bất ổn địa chính trị, xung đột và nguy cơ đứt gãy chuỗi cung ứng, đang phải đối mặt với những di sản bất ổn và nguy cơ gián đoạn mới.
Thứ ba, trí tuệ nhân tạo (AI) đang nổi lên như một động lực dẫn dắt, định hình một giai đoạn tăng trưởng mới. Trong những năm vừa qua, đầu tư cho AI bùng nổ, nhưng đồng thời thế giới cũng bắt đầu lo ngại về những rủi ro và giới hạn mà công nghệ này có thể tạo ra.
Là một nền kinh tế mở, Việt Nam không thể đứng ngoài những chuyển động đó. Tuy nhiên, Việt Nam có những mục tiêu và đặc điểm riêng. Đặc biệt, Việt Nam đang hướng tới một chu kỳ tăng trưởng cao và bền vững có thể nói là "khác thường", dựa chủ yếu trên nội lực của nền kinh tế.
Đây là một thách thức rất lớn, bởi mục tiêu tăng trưởng hai con số trong nhiều năm liên tiếp đòi hỏi phải thay đổi mô hình phát triển. Việt Nam không thể tiếp tục áp dụng mô hình cũ nếu muốn đạt được những mục tiêu tăng trưởng mới. "Điểm nghẽn của điểm nghẽn" là thể chế. Muốn tạo ra một giai đoạn tăng trưởng mới, chúng ta phải tháo bỏ những điểm nghẽn hiện hữu và hình thành các động lực phát triển mới.
Tuy nhiên, những động lực như công nghệ và đổi mới sáng tạo vẫn chưa thực sự định hình; nền tảng, điều kiện và năng lực phát triển còn thiếu, còn yếu. Trong khi đó, chúng ta vẫn chủ yếu tăng trưởng bằng cách mở rộng đầu tư và khai thác lao động rẻ, chưa thực sự dựa vào những động lực mới. Vì thế, nhiệm vụ đặt ra là phải thay đổi mô hình tăng trưởng. Chúng ta phải "thoát chính chúng ta", thoát khỏi mô hình cũ để chuyển sang một giai đoạn phát triển mới.
Quá trình chuyển đổi này đã có những tín hiệu tích cực ban đầu, nhưng cũng tiềm ẩn không ít rủi ro. Điều quan trọng là không thể chỉ theo đuổi tốc độ tăng trưởng cao mà phải đặt yêu cầu bền vững lên hàng đầu. Bởi chúng ta đang ở những bước đi đầu tiên; nếu nền tảng ban đầu không vững chắc thì nguy cơ mất đà trong những bước tiếp theo sẽ rất lớn.
Vậy điều gì khiến khát vọng tăng trưởng hai con số lần này khác với việc đơn thuần đặt ra một chỉ tiêu GDP cao hơn? Việt Nam cần thay đổi những gì về công nghệ, năng suất lao động, giá trị gia tăng và vai trò của khu vực kinh tế tư nhân để hiện thực hóa mục tiêu này?
Trước đây, mô hình tăng trưởng của Việt Nam là "quảng canh", tức là dựa chủ yếu vào mở rộng đầu tư, khai thác tài nguyên và sử dụng lao động giá rẻ để tăng quy mô nền kinh tế.
Nhưng với mục tiêu tăng trưởng hiện nay, chỉ mở rộng quy mô là không đủ. Việt Nam cần chuyển sang mô hình phát triển dựa nhiều vào công nghệ cao, kinh tế số và kinh tế xanh, tức là thay đổi cấu trúc của nền kinh tế. Đây không phải là dịch chuyển - tiệm tiến mà là thay đổi căn bản cơ cấu kinh tế. Một cách tuyệt đối, quá trình này còn đòi hỏi lượng vốn đầu tư lớn gấp bội so với trước đây. Vốn vẫn tiếp tục phải tăng rất mạnh, nhưng phải được định hướng vào những lĩnh vực có khả năng chuyển đổi cấu trúc và nâng cao đẳng cấp phát triển của nền kinh tế, thay vì chỉ phục vụ việc mở rộng quy mô.
Để thay đổi mô hình tăng trưởng, trọng tâm phải là phát triển công nghệ cao, nâng cao năng suất lao động và thúc đẩy những hoạt động tạo giá trị gia tăng lớn, chuyểnnền kinh tế từ tăng trưởng theo chiều rộng sang tăng trưởng dựa nhiều hơn vào chất lượng.
Một yếu tố then chốt khác là phải dựa ngày càng mạnh mẽ vào khu vực kinh tế tư nhân trong nước. Khu vực kinh tế tư nhân đang được giao một vai trò chưa từng có trong lịch sử cải cách của Việt Nam: động lực tăng trưởng quan trọng nhất của nền kinh tế. Để xứng đáng với vai trò ấy, bản thân khu vực này phải thay đổi cả chất lượng lẫn cấu trúc.
Trong quá khứ, nhiều dự án hạ tầng quy mô lớn chủ yếu do Nhà nước và doanh nghiệp nhà nước đảm nhiệm. Hiện nay, các tập đoàn tư nhân trong nước đang tham gia ngày càng sâu vào những dự án lớn. Ông thấy gì từ sự chuyển dịch này?
Đây là một sự thay đổi nhận thức quan trọng. Trước đây, khi nói đến những dự án lớn, đòi hỏi chất lượng và công nghệ cao, chúng ta thường nghĩ đến doanh nghiệp nhà nước, sau đó là đến đầu tư nước ngoài. Khi những cơ hội đó được mở ra, doanh nghiệp tư nhân Việt thường là "đứng bên lề", ít được hưởng lợi.
Gần đây, mở ra một hướng khá rõ là đưa các dự án lớn về cho khu vực tư nhân Việt Nam đảm nhận. Việc này không chỉ đơn thuần là bài toán huy động các nguồn lực xã hội để đáp ứng nhu cầu phát triển quốc gia, trong bối cảnh nguồn lực Nhà nước không đủ đáp ứng. Sâu xa hơn, đó là yêu cầu bức bách nhằm tạo cơ hội cho khu vực tư nhân trong nước trỗi dậy, lớn lên; đồng thời, phát huy được những lợi thế trội bật của khu vực kinh tế này.
Khi kinh tế tư nhân đã được xác định là một động lực tăng trưởng quan trọng nhất, doanh nghiệp cần được trao những cơ hội tương xứng. Ở đây, điều quan trọng không chỉ là chuyển vốn hay giao dự án, mà là còn là trao nguồn lực và giao phó trách nhiệm quốc gia. Doanh nghiệp phải chịu trách nhiệm về chất lượng, công nghệ và toàn bộ quá trình thực hiện công trình. Chính sự kết hợp giữa nguồn lực và trách nhiệm vừa tạo áp lực, vừa là động lực để doanh nghiệp Việt Nam có cơ hội bứt phá.
Nhìn ra thế giới, những nền kinh tế phát triển như Nhật Bản hay Hàn Quốc đều dựa nhiều vào khu vực tư nhân trong nước, với vai trò dẫn dắt của các tập đoàn bản địa. Nhờ đó, họ hình thành được lực lượng doanh nghiệp nội địa đủ mạnh, tạo nên nền tảng vững chắc cho nền kinh tế.
Chúng ta có cơ sở để tin tưởng vào con đường này. Nếu được trao đúng sứ mệnh, khu vực tư nhân Việt Nam có thể hoàn thành những nhiệm vụ lớn, không kém, nếu không muốn nói là hơn các tập đoàn nước ngoài.
Thực tế, cách tiếp cận giao những công trình quốc gia lớn như sân bay, khu công nghiệp, phát triển đô thị, các tuyến cao tốc, đường sắt đô thị, … cho tư nhân Việt Nam đảm nhận đến nay nhìn chung cho kết quả rất ổn. Tôi tin rằng sự chuyển hướng này sẽ tạo bước ngoặt lớn cho sự trưởng thành của khu vực kinh tế tư nhân Việt Nam.
Trao những dự án lớn cho các tập đoàn tư nhân mới chỉ là bước khởi đầu. Theo ông, cần những điều kiện gì để các dự án này không chỉ tạo cú hích đầu tư trước mắt, mà thực sự trở thành nền tảng cho tăng trưởng dài hạn của nền kinh tế?
Có một yêu cầu quan trọng khi giao các dự án lớn cho khu vực tư nhân, đó là phải có cam kết và phân định rõ trách nhiệm giữa Nhà nước và doanh nghiệp.
Trao nhiệm vụ cho tư nhân cũng đồng nghĩa với việc trao nguồn lực và trách nhiệm để doanh nghiệp có cơ hội phát triển. Tuy nhiên, Nhà nước không thể chuyển toàn bộ trách nhiệm sang doanh nghiệp để họ tự xoay xở.
Nhà nước vẫn phải giữ vai trò tổ chức, điều phối và chịu trách nhiệm theo chức năng; doanh nghiệp tư nhân có thể tham gia đấu thầu và đảm nhận việc thực thi dự án. Hai bên đều phải nhận thức rõ trách nhiệm của mình. Đây phải là cam kết từ cả hai phía.
Một điểm quan trọng khác là phải thay đổi tư duy đầu tư hạ tầng. Lâu nay, chúng ta thường nói hạ tầng phải đi trước một bước, nhưng trên thực tế nhiều khi lại làm theo cách có nhu cầu rồi mới đầu tư hạ tầng. Cách làm đó dẫn đến kết quả ngược lại: hạ tầng thường đi sau.
Giờ đây, cách chơi đang thay đổi: Thay vì chờ nhu cầu xuất hiện, Chính phủ chủ động xây dựng hạ tầng, hơn thế, hệ thống hạ tầng, để mở cơ hội phát triển mới đồng loạt cho các địa phương, các tuyến phát triển.
Những dự án giao thông, hạ tầng lớn hiện nay cần được thiết kế như một hệ thống có tính kết nối trên phạm vi quốc gia và thực sự đi trước một bước. Khi đó, hiệu quả của công trình không chỉ nằm ở phần đầu tư hay tăng trưởng có thể ghi nhận ngay trong ngắn hạn, mà còn ở nền tảng mà nó tạo ra cho phát triển lâu dài.
Bên cạnh đó, cần nhìn nhận đúng những tác động vĩ mô khi dòng vốn đầu tư được đưa vào nền kinh tế với quy mô lớn. Khi vốn được giải ngân mạnh, không nên vì lo ngại "dòng tiền" chảy quá mức mà vội tìm cách tắt nguồn, gây thêm khó khăn cho nền kinh tế.
Nếu dòng vốn làm thay đổi các điều kiện vĩ mô, điều cần làm là chủ động tìm giải pháp ứng phó và giữ ổn định, thay vì buông xuôi trước những tác động đó. Nói cách khác, phải nhận diện được sức ép phát sinh để có cách xử lý phù hợp, chứ không vì lo ngại mà từ bỏ định hướng đầu tư cần thiết.
Vậy cần thiết kế cơ chế như thế nào để nguồn lực từ các dự án lớn thực sự lan tỏa tới cộng đồng doanh nghiệp trong nước, đặc biệt là khu vực doanh nghiệp nhỏ và vừa, thưa ông?
Một vấn đề nữa là dòng vốn dành cho các dự án lớn không chỉ nhằm giải quyết bài toán hạ tầng, mà còn có vai trò như nguồn lực bơm vào nền kinh tế. Điều quan trọng là nguồn lực ấy phải lan tỏa rộng tới khu vực tư nhân, chứ không chỉ tập trung vào một số tập đoàn lớn.
Muốn vậy, cần thiết kế cơ chế để doanh nghiệp trong nước có thể tham gia vào các dự án theo chuỗi cung ứng, ngành nghề và từng phần việc cụ thể. Nếu chỉ một số doanh nghiệp lớn mạnh lên, trong khi phần còn lại của khu vực tư nhân vẫn đứng ngoài các cơ hội phát triển, thì sức mạnh của kinh tế tư nhân sẽ không được phát huy đầy đủ. Điều này cũng khó tạo nền tảng cho tăng trưởng bền vững dài hạn.
Trong đó, doanh nghiệp nhỏ và vừa cần được quan tâm nhiều hơn. Đây là khu vực tạo nhiều việc làm và thu nhập cho người lao động, nhưng hiện còn hạn chế về năng lực và ít có cơ hội tham gia các dự án lớn. Vì vậy, không thể kỳ vọng họ đảm nhận ngay những công việc vượt quá khả năng, mà cần có lộ trình và điều kiện phù hợp để từng bước nâng cao năng lực của họ.
Đây cũng là bài toán cần cân nhắc khi triển khai các dự án quy mô lớn. Những công trình đòi hỏi kỹ thuật cao và tiến độ gấp thường cần tập trung nguồn lực để bảo đảm hiệu quả. Trong khi đó, nếu muốn doanh nghiệp nhỏ và vừa tham gia nhiều hơn, quá trình tổ chức, phối hợp và kiểm soát chất lượng có thể phức tạp hơn. Nếu chỉ ưu tiên tốc độ, rất khó mở rộng cơ hội cho nhóm doanh nghiệp này. Nhưng nếu tính đến lợi ích lâu dài của nền kinh tế, chúng ta cần chấp nhận điều chỉnh cách tổ chức, thậm chí cả tiến độ, để tạo điều kiện thuận lợi cho đông đảo hơn doanh nghiệp trong nước tham gia và trưởng thành.
Vì thế, thay vì dồn công việc cho tập đoàn lớn, cần thiết kế những phần việc phù hợp với năng lực của doanh nghiệp nhỏ và vừa, đồng thời đưa yêu cầu về sự tham gia của doanh nghiệp trong nước vào điều kiện hợp đồng. Nhà nước cũng phải chủ động tạo ra các kênh kết nối và cơ chế cần thiết để bảo đảm nguồn lực từ các dự án lớn thực sự lan tỏa.
Tôi lấy ví dụ như Singapore, doanh nghiệp nước ngoài, kể cả những tập đoàn lớn, muốn đầu tư vào Singapore, buộc phải cam kết bảo đảm 60% lao động là người bản địa. Chính phủ Singapore chấp nhận tiến độ có thể chậm đi một năm để đổi lấy sự bảo đảm lợi ích người lao động và doanh nghiệp trong nước.
Việt Nam cũng cần thiết kế những cơ chế tương tự nhằm hài hòa lợi ích tổng thể. Một chu kỳ tăng trưởng bền vững không thể chỉ dựa vào sự bứt phá của một vài cánh chim đầu đàn, mà đòi hỏi sự vươn lên đồng bộ của toàn bộ khu vực tư nhân, nơi các tập đoàn lớn làm nhiệm vụ mở đường, dẫn dắt các doanh nghiệp nhỏ cùng đi lên.
Xin cảm ơn ông!
Bài: Khánh Linh Thiết kế: Hải AnKhánh Linh - T/K: Hải An
Nhịp sống thị trường
