Tín hiệu phục hồi mạnh mẽ từ các thị trường trọng điểm
Sau giai đoạn trầm lắng, nhu cầu nhập khẩu gạo từ các quốc gia khu vực châu Á gia tăng trở lại trong điều kiện nguồn cung gạo thế giới bước vào giai đoạn thắt chặt cuối vụ.
Tín hiệu đáng chú ý nhất đến từ kết quả đấu thầu nhập khẩu gạo theo hạn ngạch thuế quan (TRQ) đợt 8 năm 2026 do Hàn Quốc tổ chức vào ngày 29/10. Trong tổng lượng trao thầu 45.600 tấn (trên tổng số 60.600 tấn chào thầu), các doanh nghiệp xuất khẩu gạo Việt Nam đã xuất sắc giành thắng lợi lớn nhất khi trúng thầu 35.000 tấn gạo tấm hạt dài, với mức giá giao dịch dao động từ 413 đến 468 USD/tấn.
Kết quả trúng thầu ấn tượng của Việt Nam diễn ra trong bối cảnh Hàn Quốc đối mặt với sự sụt giảm sản lượng gạo năm thứ 5 liên tiếp. Theo số liệu công bố, sản lượng gạo năm 2026 của Hàn Quốc chỉ đạt 3,508 triệu tấn (giảm 0,9% so với năm trước), do diện tích gieo trồng thu hẹp 1,1% xuống mức thấp kỷ lục 670.000 ha theo chính sách chuyển đổi cây trồng của Chính phủ nước này. Mặc dù năng suất bình quân tăng nhẹ 0,2% (đạt 524 kg/1.000 m²), đợt nắng nóng và hạn hán kéo dài trong tháng 7 và tháng 8 đã khiến sản lượng thấp hơn dự báo sơ bộ 10.000 tấn.
Sau khi trừ 11.000 ha thuộc chương trình điều chỉnh cung cầu, sản lượng gạo phục vụ tiêu dùng trực tiếp ở Hàn Quốc ước đạt 3,45 triệu tấn, với lượng dư cung giảm từ 70.000 tấn xuống 60.000 tấn. Tính đến ngày 5/11, giá gạo nội địa ở Hàn Quốc tăng 0,7% so với cùng kỳ, đạt khoảng 42,95 USD/bao 20 kg. Nhu cầu bổ sung nguồn cung lương thực trực tiếp của Hàn Quốc đã tạo dư điểm tựa quan trọng cho gạo xuất khẩu Việt Nam.
Bên cạnh thị trường Hàn Quốc, sự phục hồi sức mua từ Philippines là thị trường tiêu thụ gạo lớn nhất của Việt Nam cũng tiếp thêm động lực thúc đẩy giá xuất khẩu. Trong tháng 11, Philippines đã cấp phép nhập khẩu 300.000 tấn gạo từ Việt Nam, trong đó ghi nhận sự chuyển dịch chiến lược khi tập trung vào phân khúc gạo thơm 25% tấm thay vì dòng gạo trắng 5% tấm như các năm trước. Theo dự báo, nhu cầu nhập khẩu gạo của Philippines trong năm 2027 có thể đạt tới 5,6 triệu tấn, hứa hẹn duy trì dư địa tăng trưởng dài hạn cho gạo Việt.
Tương quan cung - cầu chuyển biến tích cực đã thúc đẩy mặt bằng giá gạo xuất khẩu của Việt Nam gia tăng liên tục từ giữa tháng 10 đến đầu tháng 11.
Theo báo cáo tổng hợp từ Hiệp hội Lương thực Việt Nam (VFA) và các doanh nghiệp xuất khẩu, giá gạo trắng 5% tấm niêm yết từ mức 440 - 450 USD/tấn vào ngày 15/10 đã tăng lên 470 - 480 USD/tấn vào ngày 29/10, và chạm mốc 480 - 490 USD/tấn trong tuần đầu tháng 11. Như vậy, chỉ trong vòng vài tuần, giá gạo xuất khẩu phổ thông đã tăng khoảng 40 USD/tấn, tương đương mức tăng gần 9%.
Đợt phục hồi giá vào cuối năm mang ý nghĩa quan trọng khi giúp cải thiện bức tranh chung của ngành gạo. Lũy kế 10 tháng năm 2026, Việt Nam xuất khẩu đạt 6,8 triệu tấn gạo với kim ngạch 3,31 tỷ USD (giảm 4,6% về lượng và giảm 9,7% về giá trị so với cùng kỳ năm trước), giá xuất khẩu bình quân đạt 484 USD/tấn (giảm 5,4%). Việc mặt bằng giá xuất khẩu thiết lập đà tăng trở lại đang tạo cơ sở để VFA định hướng doanh nghiệp duy trì mức giá xuất khẩu hợp lý, bảo đảm lợi ích của doanh nghiệp và người trồng lúa, hướng tới cột mốc trên 500 USD/tấn.
Đổi mới thể chế điều hành: Tăng tính minh bạch và phát huy vai trò doanh nghiệp uy tín
Song hành với đà tăng của thị trường quốc tế, giá lúa gạo thu mua tại thị trường nội địa, đặc biệt là khu vực Đồng bằng sông Cửu Long cũng ghi nhận mức tăng biến động mạnh từ 17% đến 25% trong thời gian ngắn.
Tuy nhiên, đà tăng giá thu mua nội địa quá nhanh cũng đặt ra thách thức không nhỏ cho các doanh nghiệp chế biến, kinh doanh và phân phối gạo. Việc giá nguyên liệu đầu vào tăng đột biến tạo áp lực chi phí lớn lên các đơn vị đã ký hợp đồng xuất khẩu từ trước, đồng thời tác động trực tiếp đến chi phí nguyên liệu của các ngành chế biến thực phẩm và dịch vụ ăn uống trong nước.
Trước những diễn biến phức tạp của thị trường gạo toàn cầu và yêu cầu bảo đảm an ninh lương thực quốc gia gắn với phát triển xuất khẩu bền vững, Bộ Công Thương đã ban hành Thông tư số 65/2026/TT-BCT quy định chi tiết một số điều của Nghị định số 365/2026/NĐ-CP ngày 23/9/2026 của Chính phủ về kinh doanh xuất khẩu, nhập khẩu gạo.
Một số điểm mới then chốt trong công tác điều hành bao gồm: Khi có từ 2 thương nhân trở lên được chỉ định làm đầu mối tại một thị trường, cơ chế luân phiên sẽ được áp dụng. Tổng lượng gạo các thương nhân đầu mối theo cơ chế luân phiên được trực tiếp xuất khẩu là 20% lượng gạo trong hợp đồng tập trung (trong đó thương nhân trực tiếp ký kết thực hiện 2/3 trong phần 20% đó, 1/3 còn lại chia đều cho các đầu mối không tham gia ký kết). Quyền lợi phân bổ lượng gạo gắn liền với trách nhiệm phối hợp xây dựng phương án giao dịch, theo dõi thị trường, chuẩn bị nguồn hàng và tổ chức thực hiện.
UBND cấp tỉnh nơi thương nhân đặt trụ sở chính trực tiếp rà soát, tổng hợp danh sách thương nhân đáp ứng điều kiện. Trên cơ sở đó, Bộ Công Thương phối hợp với Bộ NN&MT để quyết định phân bổ chỉ tiêu ủy thác.
Thương nhân không thực hiện được chỉ tiêu phân bổ phải báo cáo bằng văn bản về phần chỉ tiêu trả lại trong vòng 3 ngày kể từ khi có thông báo của địa phương. Lượng trả lại hoặc không thực hiện sẽ được Bộ Công Thương phân bổ lại cho thương nhân đầu mối. Đặc biệt, từ ngày 1/1/2028, cơ chế đánh giá mức độ tín nhiệm thương nhân sẽ chính thức triển khai, theo đó mức phân bổ chỉ tiêu sẽ giảm dần giữa các nhóm tín nhiệm.
Nhìn về giai đoạn tới, thị trường xuất khẩu gạo của Việt Nam đứng trước cả cơ hội lớn lẫn những thách thức mang tính chất hệ thống.
Về mặt cơ hội, nhu cầu tiêu thụ lương thực tại các thị trường truyền thống như Philippines, Hàn Quốc tiếp tục duy trì ở mức cao. Chất lượng và thương hiệu gạo Việt Nam, đặc biệt là các dòng gạo thơm, gạo đặc sản đã khẳng định được chỗ đứng vững chắc ở phân khúc giá cao.
Về mặt thách thức, theo dự báo của Bộ NN&MT, ngành nông nghiệp phải đối mặt với những tác động tiêu cực từ biến đổi khí hậu, nguy cơ hạn hán, xâm nhập mặn tại vùng Đồng bằng sông Cửu Long và diễn biến phức tạp của hiện tượng El Niño. Bên cạnh đó, triển vọng giá gạo thế giới còn phụ thuộc vào chính sách xuất khẩu gạo của Ấn Độ và tình hình sản xuất tại các quốc gia cung ứng lớn.
Để duy trì đà tăng trưởng bền vững, các cơ quan quản lý nhà nước và cộng đồng doanh nghiệp cần tập trung thực hiện đồng bộ các giải pháp như : Triển khai bảo đảm công khai, minh bạch trong phân bổ chỉ tiêu xuất khẩu, tạo điều kiện thuận lợi và ưu tiên chỉ tiêu cho các doanh nghiệp uy tín, có năng lực thực chất; Tăng cường kết nối chuỗi liên kết giữa doanh nghiệp xuất khẩu, hợp tác xã và hộ nông dân; Xây dựng vùng nguyên liệu tập trung đạt chuẩn chất lượng, bảo đảm hài hòa lợi ích giữa các khâu thu mua, chế biến và phân phối; Đẩy mạnh công tác dự báo thị trường, theo sát diễn biến cân đối cung - cầu nội địa…
Đỗ Hương