Không gieo trồng vượt quá khả năng cấp nước
Ông Dương Đức Huy, Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật cho biết, theo kế hoạch sản xuất lúa vụ Đông Xuân 2026-2027, toàn vùng Nam Trung Bộ và Tây Nguyên dự kiến gieo cấy 328.300 ha, năng suất bình quân 69 tạ/ha, sản lượng khoảng 2,26 triệu tấn (chủ động giảm nhẹ 2.500 ha diện tích ở các chân ruộng bấp bênh nguồn nước để tránh rủi ro).
Bên cạnh cây lúa, trong 3 tháng cuối năm 2026, các địa phương tập trung sản xuất 319.900 ha cây hằng năm khác với sản lượng ước đạt trên 6,56 triệu tấn. Bước sang năm 2027, toàn vùng đặt mục tiêu phát triển 273.400 ha cây ăn quả chủ lực như sầu riêng, chuối, thanh long, chanh leo..., dự kiến sản lượng đạt gần 3,33 triệu tấn.
Cùng với đó, diện tích cây công nghiệp lâu năm tiếp tục duy trì ổn định ở quy mô 1.178.500 ha với sản lượng ước đạt gần 3,05 triệu tấn; trụ cột vẫn là cà phê với 690.300 ha, cao su 289.000 ha, điều 113.500 ha và hồ tiêu 76.200 ha.
Để đảm bảo thắng lợi cho vụ sản xuất lương thực chính trong năm, Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật khuyến cáo vùng Duyên hải Nam Trung Bộ tập trung gieo sạ đại trà từ ngày 10-31/12/2026, kết thúc trước ngày 10/01/2027 để kịp thu hoạch trước ngày 30/4/2027 nhằm tránh hạn, mặn cuối vụ. Đồng thời, các địa phương chuyển đổi gần 2.700 ha đất lúa thiếu nước sang trồng ngô, đậu phộng, rau màu.
Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Nguyễn Hoàng Hiệp lưu ý, căn cứ vào diễn biến thời tiết và bản đồ rủi ro hạn hán, các địa phương cần phải rà soát nguồn nước, điều chỉnh linh hoạt lịch xuống giống đối với cây trồng ngắn ngày, bố trí gieo sạ tập trung né hạn, kiên quyết thực hiện nguyên tắc "không gieo trồng vượt quá khả năng cấp nước".
Người dân khoan giếng, kéo ống nước chống hạn cho cây cà phê, hồ tiêu - Ảnh: chinhphu.vn/Nhật Anh
Không để cây dài ngày khô kiệt, suy thoái
Đối với cây trồng dài ngày như cà phê, sầu riêng, hồ tiêu…, Thứ trưởng Nguyễn Hoàng Hiệp lưu ý phải có kịch bản ứng phó cụ thể, tuyệt đối không để thiếu nước tưới, không để vườn cây suy kiệt. Ông yêu cầu Cục Quản lý và Xây dựng công trình thủy lợi, Trung tâm Khuyến nông Quốc gia và các Viện nghiên cứu khẩn trương tính toán định mức nước tưới và hướng dẫn kỹ thuật trữ nước không tập trung.
Cụ thể, đối với 1 ha sầu riêng cầm cự trong 3 tháng khô hạn cần khoảng 1.000 m³ nước; 1 ha cà phê cần khoảng 1.500 m³ nước. Các cơ quan chuyên môn và địa phương cần khuyến khích người dân đào ao lót bạt nylon hoặc sử dụng các bồn chứa nước dung tích lớn để bơm tích trữ nước mưa, nước hồi quy ngay từ bây giờ.
Thứ trưởng đề nghị các đơn vị thuộc Bộ Nông nghiệp và Môi trường cần có hướng dẫn hành động cụ thể cho từng địa phương, từng nhóm đối tượng cây trồng; tập trung nghiên cứu và chuyển giao các gói kỹ thuật tưới tiết kiệm, định mức trữ nước hộ gia đình, quy trình xử lý ra hoa đậu quả né thời tiết cực đoan.
Áp dụng giải pháp kỹ thuật nâng cao sức khỏe cho cây
Từ thực tế tại địa phương, ông Vũ Đình Cường, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Lâm Đồng cho biết, Lâm Đồng đang rà soát lại dung tích toàn bộ các hồ chứa, đập dâng; xây dựng kế hoạch tích trữ nước ngay từ mùa mưa; chủ động nạo vét kênh mương, duy tu bảo dưỡng các công trình thủy lợi để đảm bảo nước sinh hoạt và tưới dưỡng cho cây trồng lâu năm trong các tháng cao điểm khô hạn.
Đồng thời, tỉnh đang tích cực tuyên truyền nông dân chuyển từ độc canh sang nông nghiệp sinh thái tuần hoàn, thâm canh đa tầng; chuyển đổi mạnh mẽ những chân ruộng lúa không chủ động nước sang các loại cây trồng cạn có giá trị kinh tế cao hơn, tiêu tốn ít nước tưới và phù hợp với điều kiện khí hậu địa phương.
Theo Viện Khoa học Kỹ thuật Nông nghiệp Duyên hải Nam Trung Bộ (ASISOV), để thích ứng với khô hạn, vùng Duyên hải Nam Trung Bộ và Tây Nguyên cần thực hiện đồng bộ các giải pháp, trong đó có giống và biện pháp canh tác hợp lý để phục vụ chuyển đổi cơ cấu cây trồng sẽ góp phần ứng phó tốt với các tác động tiêu cực của biến đổi khí hậu.
ASISOV cho biết bộ giống lúa thuần ngắn ngày chịu hạn như BĐR57 sinh trưởng 85-90 ngày ở vụ Hè Thu, BĐR999, BĐR36 có thời gian sinh trưởng ngắn, khả năng chống chịu sâu bệnh tốt, giúp giảm thiểu đáng kể số lần tưới.
Cùng với đó, các giống cây cạn chịu hạn cao như đậu phộng LDH.09, LDH.99 và đậu xanh ĐXBĐ.07 được mở rộng nhân rộng, kết hợp mô hình tưới tiết kiệm theo chảo bốc thoát hơi nước Minipan giúp tiết kiệm 940-1.700 m³ nước/ha và năng suất lạc tăng 13%.
Ông Phan Việt Hà, Phó Viện trưởng Viện Khoa học Kỹ thuật Nông lâm nghiệp Tây Nguyên (WASI) cho rằng, sức khỏe cây trồng ở Tây Nguyên chịu tác động kép của biến động thời tiết và suy giảm chất lượng đất - rễ - dinh dưỡng, đòi hỏi cách tiếp cận quản lý tổng hợp thay vì xử lý riêng từng triệu chứng.
Thực trạng này đòi hỏi việc canh tác phải chuyển từ quản lý "vật tư đầu vào" (chỉ tập trung vào lượng phân bón, thuốc bảo vệ thực vật) sang quản lý tổng hợp "chức năng hệ thống" bao gồm đất - nước - rễ - cây và tối ưu hóa hệ sinh thái vườn (nhân nuôi thảm cỏ che phủ, thiết lập hàng rào sinh học chắn gió, giữ ẩm).
Ông Phan Việt Hà khuyến cáo các vườn cây cà phê cần nuôi thảm cỏ tự nhiên, chỉ cắt định kỳ khi cỏ đạt chiều cao trung bình khoảng 40 cm. Tận dụng cành lá tỉa và vỏ quả làm phân hữu cơ giữ ẩm gốc.
Đồng thời áp dụng tưới phun mưa cục bộ quanh gốc kết hợp bón phân qua nước. Phương pháp này giảm từ 3.000 m³/ha/năm, xuống 1.800 - 2.000 m³/ha/năm, góp phần tăng hiệu quả kinh tế, bảo vệ tài nguyên nước, tăng năng suất 10 - 15%.
Nhật Anh
